คนที่หัวเราะไม่ได้หมายความว่าเขาไม่มีความเศร้า และคนที่กำลังเศร้าก็ไม่จำเป็นต้องรู้สึกผิด หากวันหนึ่งตัวเองเผลอหัวเราะออกมา เพราะความเศร้าและเสียงหัวเราะไม่ได้อยู่คนละฝั่งของชีวิต
ผมเคยสงสัยตัวเองอยู่เหมือนกันว่า ทำไมคนคนหนึ่งที่ผ่านความเศร้ามาค่อนข้างมาก กลับเป็นคนที่หัวเราะ เล่นมุก หยอกล้อ และยียวนกวนประสาทคนรอบข้างได้แทบทุกวัน
ประสบการณ์บางช่วงในชีวิตของผมเต็มไปด้วยความเศร้าเป็นเวลานาน จนบางครั้งรู้สึกราวกับว่าน้ำหนักของมันแทรกอยู่แทบทุกห้วงความคิด แต่สิ่งที่แสดงออกภายนอกกลับดูไม่ได้มีหน้าตาเหมือนความเศร้านั้นเลย
ผมหัวเราะง่าย ชอบแกล้งคน ชอบเล่นมุก ชอบหยอกล้อนักเรียน และบางครั้งก็กวนประสาทเกินความจำเป็นไปบ้าง
จนบางครั้งผมเองก็อดสงสัยไม่ได้ว่า "คนที่มีความเศร้าอยู่มากขนาดนั้น ทำไมถึงยังขี้เล่นได้ขนาดนี้" โดยเฉพาะเมื่อผมอยู่ในบทบาทของครู
ผมเคยคิดอยู่เสมอว่า ครูที่ดีควรวางตัวอย่างไร เราควรจริงจังอยู่ตลอดเวลาไหม ควรเคร่งขรึมเพื่อให้เด็กเกรงใจ หรือควรแสดงความรู้และความสามารถออกมาให้มากพอจนเกิดความน่าเชื่อถือหรือไม่
ในด้านหนึ่ง ผมมีพื้นฐานทางวิชาการ มีความรู้ด้านจิตวิทยาและการศึกษาพิเศษ และสามารถจริงจังได้มากเมื่อสถานการณ์ต้องการ
แต่ตัวตนที่นักเรียนมักเห็นในชีวิตประจำวันกลับเป็นอีกแบบหนึ่ง ที่ครูหลายคนอาจคิดว่า "วุฒิภาวะน้อย"
ซึ่งจากประสบการณ์และการศึกษาของผม พบว่า "ความขี้เล่นเหล่านี้ไม่ได้เป็นสิ่งที่อยู่ตรงข้ามกับความเศร้าเลย"
บางทีมันเป็นเรื่องดีที่เกิดขึ้น เพราะ ชีวิตเคยหนักมากเสียด้วยซ้ำ เราไม่ได้หัวเราะเพราะไม่มีอะไรให้ทุกข์ ไม่ได้เล่นมุกเพราะไม่เข้าใจความจริงจังของชีวิต และไม่ได้หยอกล้อเพราะไม่เคยเจ็บปวด
บางครั้งเสียงหัวเราะอาจเป็นทั้งวิธีที่เราเชื่อมตัวเองเข้ากับคนอื่น และเป็นวิธีที่ใจสร้างพื้นที่เล็ก ๆ ให้ตัวเองได้พักจากสิ่งที่หนักเกินไปชั่วครู่
ตรงนี้เองที่ทำให้ผมเริ่มสนใจว่า ในทางจิตวิทยา Humor (อารมณ์ขัน) มีหน้าที่อย่างไรในการช่วยให้มนุษย์อยู่กับความเครียด ความเศร้า และความสูญเสีย
และยิ่งศึกษา ผมก็ยิ่งพบว่า ความเศร้าและเสียงหัวเราะไม่จำเป็นต้องเป็นศัตรูกันเลย บางครั้งมันอยู่ในคนคนเดียวกันได้อย่างเป็นธรรมชาติ
"เราไม่ได้หัวเราะเพราะโลกไม่หนัก แต่เสียงหัวเราะคือหนึ่งในวิธีที่ใจใช้แบกโลกแห่งความเศร้าให้น้ำหนักเบาลง"
งานของ Martin และคณะ (2003) เสนอว่า การใช้อารมณ์ขันของมนุษย์สามารถมีรูปแบบที่แตกต่างกัน และไม่ได้ส่งผลเหมือนกันทั้งหมด
สองรูปแบบที่ผมคิดว่าน่าสนใจเป็นพิเศษคือ Affiliative Humor และ Self-enhancing Humor
1) Affiliative Humor คือการใช้อารมณ์ขันเพื่อเชื่อมความสัมพันธ์กับคนอื่น ทำให้บรรยากาศผ่อนคลาย สร้างความใกล้ชิด หรือช่วยลดความตึงเครียดระหว่างกัน
ลองนึกถึงกลุ่มเพื่อนที่กำลังเครียดกับการสอบ แล้วมีใครสักคนพูดอะไรขำ ๆ ออกมา ข้อสอบไม่ได้ง่ายขึ้นปัญหาก็ยังอยู่ แต่ห้องทั้งห้องอาจเบาลงสักครู่
หรือในวันที่การพูดคุยเรื่องหนึ่งตึงเครียดมาก การหยอกล้อเล็ก ๆ ที่ไม่ทำร้ายใครอาจทำให้คนสองคนกลับมารู้สึกว่า "อย่างน้อยเราก็ยังอยู่ฝั่งเดียวกัน”
2) Self-enhancing Humor คือความสามารถในการรักษามุมมองเชิงขำขันต่อชีวิต แม้ในช่วงที่เรากำลังเผชิญความยากลำบาก
มันไม่จำเป็นต้องหมายถึงการหัวเราะเสียงดัง เพราะบางครั้งอาจเป็นเพียงความสามารถที่จะมองสถานการณ์ของตัวเองแล้วคิดว่า “ชีวิตนี่ก็เล่นอะไรกับฉันเก่งเหมือนกันนะ” แล้วหัวเราะออกมาเล็กน้อย
Martin และคณะพบว่า Humor สองรูปแบบนี้มีความสัมพันธ์กับตัวชี้วัดด้านสุขภาวะและความสัมพันธ์ในทิศทางที่ค่อนข้างเป็นบวก
ขณะที่ Humor อีกสองรูปแบบ ได้แก่ Aggressive Humor ซึ่งสร้างเสียงหัวเราะโดยทำร้ายหรือลดทอนผู้อื่น และ Self-defeating Humor ซึ่งทำให้ตัวเองกลายเป็นเป้าของมุกเพื่อให้ได้รับการยอมรับ มีรูปแบบความสัมพันธ์ทางจิตวิทยาที่แตกต่างออกไป (Martin et al., 2003)
ตรงนี้สำคัญ เพราะมันเตือนเราว่า ไม่ใช่เสียงหัวเราะทุกแบบจะช่วยเยียวยา เพียงแค่เราจะต้องพิจารณาว่า "เรากำลังใช้เสียงหัวเราะเพื่อเชื่อมโยง เพื่อประคองตัวเอง เพื่อทำร้ายคนอื่น หรือเพื่อซ่อนบางสิ่งจนไม่ยอมเผชิญมันเลย"
งานวิจัยในคู่สมรสที่เพิ่งสูญเสียคนรักก็พบภาพที่น่าสนใจเช่นเดียวกัน Lund และคณะ (2009) ศึกษาผู้ที่เพิ่งสูญเสียคู่สมรสจำนวน 292 คน และพบว่า คนจำนวนมากยังคงมี Humor เสียงหัวเราะ และช่วงเวลาแห่งความสุขอยู่ในชีวิตประจำวัน และการมีประสบการณ์ด้านบวกเหล่านี้มีความสัมพันธ์กับการปรับตัวต่อความสูญเสียที่ดีกว่า รวมถึงระดับความเศร้าโศกและอาการซึมเศร้าที่ต่ำกว่า
อย่างไรก็ตาม งานลักษณะนี้แสดงความสัมพันธ์ ไม่ได้หมายความว่าเพียงหัวเราะให้มากขึ้น แล้วความเศร้าจะหายไป (Lund et al., 2009)
งานอีกชิ้นที่ติดตามหญิงสูงอายุที่เพิ่งสูญเสียคู่สมรสเป็นเวลา 98 วันก็พบว่า ในวันที่มีอารมณ์เชิงบวกมากขึ้น ความสัมพันธ์ระหว่างความเครียดกับอาการซึมเศร้าดูเบาบางลง และผู้ที่มีทักษะในการใช้ Humor เพื่อรับมือกับความเครียดมีรูปแบบทางอารมณ์บางอย่างที่แตกต่างออกไปด้วย (Ong et al., 2004)
ผู้อ่านบางคนอาจจะคิดว่า หากใครกำลังเศร้า เขาควรจะเศร้าอย่างต่อเนื่อง ถ้าเขาหัวเราะเร็วเกินไป ออกไปเที่ยว พูดเล่นร้องเพลง หรือมีช่วงเวลาที่มีความสุข บางคนอาจเผลอคิดว่า “เขาไม่เสียใจแล้วหรือ” แต่ชีวิตทางอารมณ์ของมนุษย์ไม่ได้ทำงานแบบสวิตช์ไฟที่มีเพียงเปิดกับปิด
เราไม่ได้มีพื้นที่ในใจเพียงหนึ่งช่องที่ต้องเลือกว่าจะใส่ ความสุข หรือ ความเศร้า ทั้งสองอย่างสามารถอยู่ร่วมกันได้ เราอาจหัวเราะในตอนบ่าย และร้องไห้ก่อนนอน และทั้งสองช่วงเวลาก็จริงพอ ๆ กัน
เสียงหัวเราะไม่ได้ลบสิ่งที่เกิดขึ้น
ตรงนี้เองที่ผมอยากแยก Humor ออกจากคำว่า “คิดบวก” ถ้ามีใครกำลังทุกข์ แล้วเราเดินไปบอกว่า “หัวเราะหน่อยสิ” “อย่าคิดมาก” “มองโลกในแง่ดีเข้าไว้” มันแทบขะไม่ได้ช่วยอะไรเลย เพราะ Humor ที่ช่วยประคองใจไม่ได้หมายถึงการถูกบังคับให้ร่าเริง
เสียงหัวเราะที่เกิดขึ้นตามธรรมชาติแตกต่างจากการถูกบังคับให้ทำเหมือนไม่มีอะไรเกิดขึ้น บางวันเราอาจหัวเราะได้ บางวันทำได้เพียงร้องไห้ บางวันอาจจะอยากอยู่เงียบ ๆ และทั้งหมดนั้นก็เป็นส่วนหนึ่งของการรับมือกับชีวิตได้
ผมจึงไม่คิดว่าเราควรใช้ Humor เพื่อ หนีจากความทุกข์ตลอดเวลา เพราะถ้าเราใช้มุกทุกครั้งที่การสนทนาแตะเรื่องที่เราไม่อยากเผชิญ ใช้เสียงหัวเราะปิดบังทุกความรู้สึก หรือทำให้ตัวเองเป็นตัวตลกเพื่อหลีกเลี่ยงการบอกคนอื่นว่า “จริง ๆ แล้วฉันไม่ไหว”
เสียงหัวเราะที่เคยช่วยปกป้องเราอาจกลายเป็นกำแพงที่ทำให้คนอื่นเข้าถึงเราไม่ได้
แต่ในอีกด้านหนึ่ง เราก็ไม่จำเป็นต้องรู้สึกผิดที่ยังหัวเราะได้ในวันที่ชีวิตไม่เป็นใจ
นอกจากการหัวเราะแล้วอีกสิ่งหนึ่งที่ผมมักจะแสดงออกมาคือความขี้เล่น แล้วถ้ามองผ่านแนวคิดของ Martin และคณะ ผมชอบคิดว่าความขี้เล่นมีหน้าที่อย่างน้อยสองด้าน
ด้านหนึ่งมันเป็นสะพาน มันช่วยเชื่อมเราเข้ากับคนอื่น เพราะบางครั้งคนสองคนไม่รู้ว่าจะพูดถึงเรื่องหนักอย่างไร แต่ยังสามารถส่งมุกเล็ก ๆ ให้กันได้
เพื่อนที่เห็นว่าเรากำลังเครียดอาจไม่ได้มีคำแนะนำอันยิ่งใหญ่ เพียงเดินมาพูดอะไรไร้สาระจนเราหลุดหัวเราะ
ด้วยเหตุนี้ การหัวเราะไปพร้อมกับความเข้าใจความทุกข์ที่เกิดขึ้น จึงเป็นความหมายของ Coping (การรับมือ) ที่ผมชอบมากกว่าแนวคิดว่าเราต้องเอาชนะทุกความทุกข์
เพราะบางเรื่องในชีวิตไม่ได้มีไว้ให้เอาชนะ การสูญเสียบางอย่างย้อนกลับไม่ได้ อดีตบางเรื่องแก้ไขไม่ได้ โรคบางโรคไม่ได้หายตามที่ผมต้องการ และปัญหาบางอย่างต้องใช้เวลา
สิ่งที่ผมทำได้จึงไม่ใช่ทำให้ก้อนหินหายไป แต่คือการหาวิธีแบกมันโดยไม่ปล่อยให้มันบดขยี้ตัวผมเอง
ผมคิดว่าเสียงหัวเราะเป็นสิ่งประหลาดอย่างหนึ่งของมนุษย์ เราสามารถหัวเราะในงานศพเมื่อนึกถึงเรื่องตลกของคนที่จากไป สามารถเล่นมุกกับเพื่อนในคืนก่อนสอบที่ทุกคนกำลังเครียด สามารถนั่งอยู่ในโรงพยาบาลแล้วหัวเราะกับเรื่องไร้สาระบางอย่าง
หรือในวันที่ชีวิตดูเละเทะจนไม่รู้จะทำอย่างไรต่อ เราอาจจะมองสิ่งที่เกิดขึ้นแล้วคิดว่า “เอาอีกแล้วนะชีวิต” หรือ "เมื่อก่อนจะหัวเราะออกมาเอง
เสียงหัวเราะเหล่านั้นไม่ได้หมายความว่าเรื่องตรงหน้าไม่สำคัญ บางครั้งมันหมายความตรงกันข้ามเสียด้วยซ้ำ
เรารู้ว่ามันหนักมาก จนต้องหาพื้นที่เล็ก ๆ ให้ตัวเองพักจากน้ำหนักนั้น ดังนั้น คนที่ขี้เล่นไม่ได้หมายความว่าเขาไม่จริงจังกับชีวิต
คนที่หัวเราะไม่ได้หมายความว่าเขาไม่มีความเศร้า และคนที่กำลังเศร้าก็ไม่จำเป็นต้องรู้สึกผิด หากวันหนึ่งตัวเองเผลอหัวเราะออกมา เพราะความเศร้าและเสียงหัวเราะไม่ได้อยู่คนละฝั่งของชีวิต
บางครั้งมันเกิดขึ้นในคนคนเดียวกัน ในวันเดียวกัน ในบทสนทนาเดียวกัน บางทีเสียงหัวเราะจึงไม่ใช่หลักฐานว่าเราไม่มีอะไรต้องแบก
แต่มันอาจจะเป็นหลักฐานว่า แม้จะมีอะไรให้แบกอยู่มากมาย ใจของเรายังพยายามหาวิธีแบกมันต่อไป และสำหรับผม นั่นคือความงดงามแห่งชีวิต
เราไม่ได้หัวเราะเพราะโลกไม่หนัก แต่บางครั้งเสียงหัวเราะคือวิธีที่ใจใช้แบกโลกแห่งความเศร้าให้น้ำหนักเบาลง
อ้างอิง
Keltner, D., & Bonanno, G. A. (1997). A study of laughter and dissociation: Distinct correlates of laughter and smiling during bereavement. Journal of Personality and Social Psychology, 73(4), 687–702. https://doi.org/10.1037/0022-3514.73.4.687
Lund, D. A., Utz, R., Caserta, M. S., & de Vries, B. (2009). Humor, laughter, and happiness in the daily lives of recently bereaved spouses. Omega: Journal of Death and Dying, 58(2), 87–105. https://doi.org/10.2190/OM.58.2.a
Martin, R. A., Puhlik-Doris, P., Larsen, G., Gray, J., & Weir, K. (2003). Individual differences in uses of humor and their relation to psychological well-being: Development of the Humor Styles Questionnaire. Journal of Research in Personality, 37(1), 48–75. https://doi.org/10.1016/S0092-6566(02)00534-2
Ong, A. D., Bergeman, C. S., & Bisconti, T. L. (2004). The role of daily positive emotions during conjugal bereavement. The Journals of Gerontology: Series B, 59(4), P168–P176. https://doi.org/10.1093/geronb/59.4.P168