"อดีตมีสิทธิ์เป็นส่วนหนึ่งของเรื่องราวชีวิตเรา แต่ไม่จำเป็นต้องมีสิทธิ์เขียนทุกบทที่เหลือต่อจากนั้น"

ประโยคนี้คือ Motto ที่สำคัญที่สุดประโยคหนึ่งในชีวิตของผม

มันไม่ได้เกิดขึ้นจากหนังสือ และไม่ได้เกิดขึ้นจากการมองโลกในแง่ดีแบบไร้สาระ ตรงกันข้าม ผมคิดว่ามันเกิดขึ้นจากการสั่งสอนจากโลกของความจริง 

โลกนี้มันสอนกับผมว่า "ชีวิตไม่ได้แฟร์ และไม่ได้ให้ทางเลือกที่ดีแก่เราเสมอไป"

ผมเติบโตมากับแม่เลี้ยงเดี่ยวที่มีปัญหาด้านสุขภาพจิตที่ค่อนข้างรุนแรงมาตั้งแต่ผมยังเด็ก โชคดีที่คุณพ่อของผมยังคงช่วยส่งเสียเลี้ยงดูอยู่บ้าง แม้จะไม่ได้มากมาย แต่ก็เพียงพอให้ชีวิตดำเนินต่อไปได้

สภาพแวดล้อมเช่นนั้นส่งผลต่อชีวิตของผมในหลายด้าน ทั้งการไปโรงเรียน การเรียน การดูแลตัวเอง การใช้ชีวิตประจำวัน รวมถึงพฤติกรรมบางอย่างที่ในช่วงวัยเด็ก ผมเองก็ยังไม่มีความเข้าใจมากพอว่าจะจัดการกับมันอย่างไร

เมื่อมองย้อนกลับไป ผมคิดว่าสิ่งที่ขาดไปในช่วงเวลานั้นไม่ได้มีเพียงทรัพยากรหรือโอกาส แต่รวมถึงโครงสร้างบางอย่างที่เด็กคนหนึ่งมักได้รับจากผู้ใหญ่รอบตัว ไม่ว่าจะเป็นการกำกับดูแล การสอนวิธีรับมือกับปัญหา หรือใครสักคนที่ช่วยบอกว่า เมื่อชีวิตเกิดเรื่องเช่นนี้ เราควรทำอย่างไรต่อ

ทางเลือกในชีวิตของผมจึงไม่ได้มีมากนักเมื่อเปรียบเทียบกับคนรอบตัว และบางครั้ง ทางเลือกที่มีอยู่ก็ไม่ได้มีทางไหนที่ดูดีเลย

บางทางนำไปสู่ผลลัพธ์ที่ไม่ดี บางทางทิ้งร่องรอยที่ต้องใช้เวลานานกว่าจะทำความเข้าใจ และบางเรื่อง ต่อให้เวลาผ่านไปแล้ว ก็ไม่ได้หมายความว่าจะลืมมันได้

แต่เมื่อโตขึ้น ผมเริ่มเข้าใจว่า เรื่องนี้ไม่ได้เกิดขึ้นเฉพาะกับผม ชีวิตของพวกเราทุกคนต่างมีช่วงเวลาที่ไม่ได้ให้เราเลือกระหว่าง “ทางที่ถูก” กับ “ทางที่ผิด” เสมอไป

บางครั้งมันให้เพียงตัวเลือกที่ยากต่างกัน ความเสียหายคนละแบบ หรือราคาที่เราต้องยอมจ่ายไม่เหมือนกัน

Acceptance: ยอมรับว่า สิ่งนี้เกิดขึ้นแล้ว

เมื่อผมโตขึ้น เริ่มอ่านหนังสือมากขึ้น เรียนรู้เรื่องจิตวิทยา และค่อย ๆ ดูแลชีวิตของตัวเองได้มากขึ้น ผมเริ่มเข้าใจว่า สิ่งแรกที่เราต้องทำกับอดีต ไม่ใช่การพยายามเปลี่ยนแปลงมัน

เพราะบางเรื่องเปลี่ยนไม่ได้อยู่แล้ว สิ่งที่เราทำได้คือ ยอมรับว่ามันเกิดขึ้นจริง

Acceptance ที่แปลว่าการยอมรับ สำหรับผมไม่ใช่การบอกว่า “ไม่เป็นไร” ทั้งที่จริง ๆ แล้วมันเป็น  ไม่ใช่การบอกว่า “ทุกอย่างเกิดขึ้นเพื่อสิ่งที่ดี” เพราะบางเรื่องก็ไม่ได้ดีเลย และไม่ใช่การให้อภัยทุกคน หรือทำเหมือนว่าสิ่งที่เกิดขึ้นไม่มีผลต่อเรา

Acceptance ในความหมายที่ผมเข้าใจง่ายที่สุดคือ “นี่คือสิ่งที่เกิดขึ้น แม้มันไม่ใช่สิ่งที่ฉันต้องการ” เพียงเท่านั้น

มันคือการหยุดต่อรองกับอดีตว่า “ถ้าตอนนั้นเป็นแบบนี้ก็คงดี” “ถ้ามีใครทำอีกอย่างหนึ่ง ชีวิตคงไม่เป็นแบบนี้” และ“ถ้าฉันเกิดมาในครอบครัวอื่น ทุกอย่างคงง่ายกว่านี้”

ความคิดเหล่านี้อาจเป็นเรื่องธรรมชาติ และบางครั้งก็มีความจริงอยู่ในนั้น แต่ต่อให้เราคิดได้ถูกต้องเพียงใด อดีตก็ไม่ย้อนกลับมาเปลี่ยนตามข้อสรุปของเรา

กล่าวคือ "อดีตมีสิทธิ์เป็นส่วนหนึ่งของเรื่องราวชีวิตเรา แต่ไม่จำเป็นต้องมีสิทธิ์เขียนทุกบทที่เหลือต่อจากนั้น"

Agency: เรายังเหลืออะไรให้เลือกได้บ้าง

เมื่อยอมรับว่าบางสิ่งควบคุมไม่ได้ คำถามต่อมาที่ผมคิดว่าสำคัญมากคือ "แล้วเรายังเหลืออะไรให้เลือกได้บ้าง"

เราเลือกไม่ได้ว่าเกิดมาในครอบครัวแบบไหน เลือกไม่ได้ว่าใครจะอยู่กับเราไปตลอด เลือกไม่ได้ว่าคนอื่นจะปฏิบัติต่อเราอย่างไร เลือกไม่ได้ว่าชีวิตจะมีโรคภัย ความสูญเสีย ความผิดหวัง หรือเหตุการณ์ไม่คาดคิดเข้ามาหรือไม่ และบางครั้ง แม้แต่ทางเลือกที่อยู่ตรงหน้า เราก็ไม่ได้เป็นคนสร้างมันขึ้นมาเอง

แต่ภายใต้สิ่งที่เราเลือกไม่ได้ทั้งหมดนั้น มักยังเหลือพื้นที่เล็ก ๆ บางอย่างให้เราอยู่เสมอ พื้นที่ที่เรายังสามารถถามตัวเองว่า “แล้วจากตรงนี้ ฉันจะทำอะไรต่อ”

ผมเลือกใช้คำว่า Agency โดยอิงจากแนวคิดของ Albert Bandura ซึ่งมองมนุษย์ว่าเป็น Agent หรือผู้ที่ยังมีส่วนกำหนดทิศทางชีวิตของตนเอง ผ่านการตั้งเจตนา การกำกับตนเอง และการเลือกว่าจะตอบสนองต่อสิ่งที่เกิดขึ้นอย่างไร แม้ทั้งหมดนี้จะยังอยู่ภายใต้ข้อจำกัดของสภาพแวดล้อมและสถานการณ์ที่เราเผชิญ (Bandura, 2001)

เราควบคุมไม่ได้ว่าชีวิตจะโยนอะไรมาให้ แต่บางครั้ง เรายังเลือกได้ว่าจะรับมือกับมันอย่างไร จะขอความช่วยเหลือหรือไม่ จะปล่อยอะไรไป จะเรียนรู้อะไรจากมัน หรือจะไม่ยอมให้เหตุการณ์หนึ่งกำหนดชีวิตทั้งหมดของเรา

สำหรับผม พื้นที่เล็ก ๆ ที่ยังเลือกได้นี้สำคัญมาก เพราะทันทีที่มองเห็นว่า “ยังมีบางอย่างที่เราเลือกได้” เราก็ไม่ได้เป็นเพียงผู้รับผลจากสิ่งที่เกิดขึ้นอีกต่อไป แต่เริ่มกลับมาเป็นผู้มีส่วนร่วมในการสร้างชีวิตของตัวเอง

“แม้ฉันจะควบคุมทุกอย่างไม่ได้ แต่ภายในสิ่งที่เป็นอยู่ ฉันยังพยายามมองหาว่าอะไรคือส่วนที่ฉันสามารถเลือกและลงมือทำได้”

อย่างไรก็ตาม การมี Agency ไม่ได้หมายความว่าเราจะควบคุมทุกอย่างได้ หรือว่าเพียงเลือกแล้วทุกอย่างจะดีขึ้น

ชีวิตจริงไม่ได้ง่ายขนาดนั้น บางครั้งเราต้องเลือกทั้งที่ข้อมูลไม่ครบ เลือกทั้งที่กลัว เลือกทั้งที่ยังเจ็บ เลือกทั้งที่ไม่รู้ว่าอีกห้าปีข้างหน้าจะเกิดอะไรขึ้น และบางครั้ง ทุกทางเลือกก็มีต้นทุน

การเลือกที่ผมต้องการจะสื่คือ "การเลือกทางที่เรายังสามารถอยู่กับผลของมันได้"

ผมจึงไม่ได้มองตัวเองในอดีตแล้วถามว่า “ทำไมตอนนั้นถึงทำแบบนั้น” แต่พยายามถามเพิ่มด้วยว่า “ตอนนั้นผมรู้อะไรบ้าง” “ผมมีทางเลือกจริง ๆ มากแค่ไหน” หรือ “ผมมีทักษะพอจะจัดการกับสิ่งที่เกิดขึ้นหรือยัง”

เพราะการมองอดีตด้วยความรู้ที่เรามีในวันนี้ แล้วตัดสินตัวเองในวันที่ยังไม่มีความรู้นั้นเลย มันไม่ยุติธรรมกับตัวเราในอดีตเกินไป

Meaning-making: สิ่งที่เกิดขึ้นไม่จำเป็นต้องเป็นคำตัดสินสุดท้าย

หลังจากที่ผมยอมรับในอดีตที่เกิดขึ้น และพอจะจัดการกับสถานการณ์รอบ ๆ เพื่อเอาตัวรอดได้เมื่อเติบโตขึ้นมา 

ประสบการณ์บางอย่างทำให้ผมสนใจจิตวิทยา บางความยากลำบากทำให้ผมเข้าใจเด็กที่ชีวิตเต็มไปด้วยความสับสน

บางสิ่งที่ผมเคยต้องการจากผู้ใหญ่ในวัยเด็ก กลายมาเป็นสิ่งที่ผมพยายามมอบให้นักเรียนในวันนี้

บางความเศร้ากลายมาเป็นงานเขียน บางคำถามที่ไม่เคยมีใครตอบกับผมในวัยเด็ก กลายมาเป็นคำถามที่ผมใช้ช่วยให้คนอื่นเข้าใจตัวเองมากขึ้น

ผมไม่เคยคิดจะขอบคุณอดีตที่เกิดขึ้น เพราะเพียงแค่ผมหลับตาและนึกถึง มันก็เต็มไปด้วยความเจ็บปวดแล้ว

ถ้าเลือกได้ ผมคิดว่ามีหลายอย่างที่ไม่จำเป็นต้องเกิดขึ้นเลยก็คงจะดีกว่า แต่เมื่อมันเกิดขึ้นแล้ว สิ่งที่ผมยังสามารถเลือกได้คือ "จะปล่อยให้มันเป็นเพียงสิ่งที่ทำร้ายตนเอง หรือจะนำบางส่วนของมันไปสร้างบางสิ่งต่อ"

นี่แหละคือ Meaning-making สำหรับผม “สิ่งที่เกิดขึ้นอาจไม่มีเหตุผลที่สวยงามเลยก็ได้ แต่เรายังสามารถสร้างความหมายบางอย่างขึ้นมาหลังจากนั้นได้”

ไม่จำเป็นต้องเปลี่ยนทุกบาดแผลให้กลายเป็นบทเรียน

เมื่อเราพูดถึง Resilience การเติบโต การสร้างความหมายจากความเจ็บปวด หรือแนวคิดแง่บวกอื่น ๆ มันง่ายมากที่จะเผลอทำให้คนรู้สึกว่า ถ้ายังทุกข์อยู่ แสดงว่ายังไม่เข้มแข็งพอ ถ้ายังหาความหมายไม่ได้ แสดงว่ายังไม่เติบโต หรือถ้ายังไม่สามารถเปลี่ยนบาดแผลให้เป็นพลัง แสดงว่ากำลังใช้ชีวิตผิดวิธี

ผมไม่เคยเชื่อแบบนั้น เพราะบางช่วงของชีวิต เราอาจจะยังไม่พร้อมสร้างอะไรจากสิ่งที่เกิดขึ้นเลย

บางช่วง แค่ตื่นขึ้นมาและพาตัวเองผ่านหนึ่งวันไปได้ก็เพียงพอแล้ว บางเรื่องอาจต้องใช้เวลาหลายปี

บางเรื่องเราอาจไม่เคยรู้สึกขอบคุณที่มันเกิดขึ้นเลย และผมคิดว่าเราไม่จำเป็นต้องขอบคุณมันด้วย

เราเพียงต้องค่อย ๆ เรียนรู้ว่า "สิ่งที่เกิดขึ้นกับเรา กับสิ่งที่เราจะกลายเป็นต่อจากนี้ ไม่จำเป็นต้องเป็นเรื่องเดียวกันทั้งหมด"

สรุปคือ Motto "ไม่ว่าชีวิตจะโยนอะไรมาให้เรา สุดท้ายอยู่ที่เราจะเลือกเอามันไปสร้างเป็นอะไร" ไม่ได้พูดเรื่องการคิดบวก มันพูดถึงสามอย่าง

1) Acceptance: ยอมรับสิ่งที่เกิดขึ้นตามความเป็นจริง

2) Agency: มองหาพื้นที่ที่เรายังมีสิทธิ์เลือก

3) Meaning-making: นำสิ่งที่เกิดขึ้นไปสร้างความหมายหรือทิศทางใหม่ให้กับชีวิต

ชีวิตมักจะโยนวัตถุดิบที่เราไม่ได้ร้องขอมาให้ บางชิ้นสวยงาม บางชิ้นแตกหัก บางชิ้นหนักจนเรายังไม่รู้ด้วยซ้ำว่าจะถือมันอย่างไร

เราไม่สามารถเลือกวัตถุดิบทั้งหมดที่ได้รับ แต่เมื่อเวลาผ่านไป เราอาจค่อย ๆ มีสิทธิ์เลือกว่า จะเก็บอะไรไว้ จะวางอะไรลง จะซ่อมอะไร จะทิ้งอะไร และจะนำสิ่งที่เหลืออยู่ไปประกอบเป็นอะไรต่อ

ผมจึงไม่เชื่อว่า ชีวิตจะให้ของดีแก่เราเสมอไป ผมไม่เชื่อว่าความเจ็บปวดทุกอย่างมีเหตุผล และผมไม่เชื่อว่าเพียงพยายามมากพอ เราจะควบคุมทุกอย่างได้

สิ่งที่ผมเชื่อมีเพียงว่า สิ่งที่ชีวิตโยนมาให้เรา ไม่จำเป็นต้องเป็นคำตัดสินสุดท้ายว่าเราจะกลายเป็นอะไร เพราะสุดท้ายแล้ว ไม่ว่าชีวิตจะโยนอะไรมาให้เรา สุดท้ายอยู่ที่เราจะเลือกเอามันไปสร้างเป็นอะไร

ผมหวังว่าผู้อ่าน รวมถึงลูกศิษย์ของผม จะค่อย ๆ เรียนรู้ที่จะยอมรับสิ่งที่เกิดขึ้น มองเห็นสิ่งที่ตนเองยังเลือกได้ และกล้ากำหนดทิศทางชีวิตของตัวเอง

ขอให้จำไว้ว่า โลกไม่ได้สวยงามอย่างหมดจด มันมีทั้งสิ่งที่งดงามและสิ่งที่เลวร้าย มีทั้งสิ่งที่เราเลือกได้และสิ่งที่เราไม่เคยร้องขอ

แต่ไม่ว่าชีวิตจะโยนอะไรมาให้เรา ขอให้เรายังมองเห็นว่า เราจะเลือกนำสิ่งนั้นไปสร้างเป็นอะไรต่อได้บ้าง

อ้างอิง

Bandura, A. (2001). Social cognitive theory: An agentic perspective. Annual Review of Psychology, 52, 1–26. https://doi.org/10.1146/annurev.psych.52.1.1

Bonanno, G. A. (2004). Loss, trauma, and human resilience: Have we underestimated the human capacity to thrive after extremely aversive events? American Psychologist, 59(1), 20–28. https://doi.org/10.1037/0003-066X.59.1.20

Hayes, S. C., Luoma, J. B., Bond, F. W., Masuda, A., & Lillis, J. (2006). Acceptance and commitment therapy: Model, processes and outcomes. Behaviour Research and Therapy, 44(1), 1–25. https://doi.org/10.1016/j.brat.2005.06.006

Park, C. L. (2010). Making sense of the meaning literature: An integrative review of meaning making and its effects on adjustment to stressful life events. Psychological Bulletin, 136(2), 257–301. https://doi.org/10.1037/a0018301